Η εξέλιξη των έργων για την αντιμετώπιση των υδατικών προβλημάτων στη Θεσσαλία

Με την έναρξη λειτουργίας του ιστοτόπου «Υδάτινοι Πόροι και Περιβάλλον Θεσσαλίας» αισθανόμαστε την ανάγκη μιας αναδρομής στην ιστορία των βασικών έργων και παρεμβάσεων που σχετίζονται με τους υδάτινους πόρους και το περιβάλλον στη Θεσσαλία  από την απελευθέρωση της έως σήμερα. 

Στην πορεία αυτή διακρίνουμε τις ακόλουθες φάσεις εξέλιξης τις οποίες εν συντομία παραθέτουμε :

Η εξέλιξη έργων και παρεμβάσεων στη Θεσσαλία για την αντιμετώπιση των υδατικών και περιβαλλοντικών προβλημάτων της περιοχής

Ι. 1881 έως 1930

    Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας από τους Τούρκους (1881) και τη ενσωμάτωσή της στην Ελληνική επικράτεια, ως ένα από τα θέματα προτεραιότητας υπήρξε η αξιοποίηση της πεδιάδας και ειδικότερα η σιτάρκεια.  Ως αναγκαίο πρώτο βήμα θεωρήθηκαν τα εξυγιαντικά, τα αντιπλημμυρικά και άλλα συναφή έργα.  Η πρώτη αναγνωριστική έκθεση/μελέτη, παραδόθηκε το 1887, ενώ νεότερες μελέτες εκπονήθηκαν από διάφορους μελετητές έως και την 2η δεκαετία του επόμενου αιώνα. Όμως παρά τον έντονο προβληματισμό, την διατύπωση πολλών και έγκριτων τεχνικών προτάσεων, οι διαπραγματεύσεις για ανάθεση και εκτέλεση των έργων προχωρούσε με απελπιστικά αργούς ρυθμούς. Τελικά το Ελληνικό Δημόσιο υπέγραψε με την εταιρία ΒΟΟΤ σύμβαση για την κατασκευή των έργων στις 17 Δεκεμβρίου 1929, ενώ η σύμβαση επικυρώθηκε με τον Ν.4500/1930.  Τα έργα θα αρχίσουν το 1934.  Όλα τα παραπάνω μπορούν εν μέρει να εξηγηθούν από το γεγονός ότι το πρώτο αυτό διάστημα χαρακτηρίζεται από πολλούς πολέμους (1897-«ατυχής» πόλεμος, Βαλκανικοί,  Α’ Παγκόσμιος, Μικρασιατική εκστρατεία), από πολιτική αστάθεια και εντάσεις, οικονομικά προβλήματα αλλά και κοινωνικές εντάσεις.  Οι τελευταίες σχετίζονται μεταξύ άλλων και με την μεταβατική φάση της ιδιοκτησίας των αγροτικών γαιών, τις προοπτικές της αγροτικής οικονομίας, καθώς το τεράστιο πρόβλημα της υγιεινής διαβίωσης των κατοίκων στον κάμπο.  Πάντως, ανεξάρτητα από τις καθυστερήσεις, κατά την περίοδο αυτή, μισό αιώνα μετά την απελευθέρωση, οι προοπτικές του πρωτογενούς τομέα στη Θεσσαλία προσλαμβάνουν πλέον νέες διαστάσεις και διαφαίνεται η δυνατότητα για μια καλύτερη ζωή σε ένα περιβάλλον χωρίς άμεσους κινδύνους για την υγεία, την ζωή και την περιουσία των κατοίκων της (ελονοσία, πλημμύρες, κ.λ.π).

ΙΙ. 1931 έως 1971

   Την δεκαετία του 30 γίνεται πλέον η ουσιαστική εκτέλεση των εξυγιαντικών και αντιπλημμυρικών έργων της Θεσσαλίας.   Μεσολαβεί η Γερμανική κατοχή και ο εμφύλιος πόλεμος, οπότε τα έργα αυτά ουσιαστικά ολοκληρώνονται πολύ αργότερα, με τα έργα της Κάρλας.  Συγκεκριμένα το 1962 συντελείται η εξάλειψη των ελών βορείως της (πραγματικής) λίμνης Κάρλας αλλά και τη πρώτη φάση επανασύστασης της λίμνης των (περίπου) 45.000 στρεμμάτων, απ’ όπου τότε απομακρύνθηκαν τα καθιζάνοντα αλατούχα νερά.  Η φάση ολοκλήρωσής της λίμνης Κάρλας δυστυχώς έμελλε να καθυστερήσει τουλάχιστον όσα χρόνια διήρκεσαν οι δικαστικές διαμάχες για το ιδιοκτησιακό των εδαφών της.

Κατά την ίδια περίοδο δημιουργήθηκε η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ -1955) ενώ ταυτόχρονα άρχισε ο ουσιαστικός σχεδιασμός της αξιοποίησης των υδροηλεκτρικών έργων στα μεγάλα ποτάμια της χώρας μας και μεταξύ αυτών στον Άνω Αχελώο με τις μελέτες SNC και E-Watt (1971).  Στη Θεσσαλία έμελλε να κατασκευασθεί το πρώτο από τα μεγάλα μεταπολεμικά έργα της χώρας, το ΥΗ έργο Ταυρωπού (1955-1960).  Το έργο αυτό αποτελεί πρόδρομο της ανάπτυξης του τομέα ΥΗ Ενέργειας και λειτούργησε ως πιλότος-υπόδειγμα της δυνατότητας πολλαπλής αξιοποίησης των υδάτων σε μία περιοχή (γεωργία, ενέργεια, ύδρευση, τουρισμός, κ.α.). Επιπλέον αποτέλεσε την πρώτη (περιορισμένου όγκου) μεταφορά νερών από τη λεκάνη Αχελώου στην λεκάνη Πηνειού.

Παράλληλα, με την συνεχώς αυξανόμενη σημασία και την εκμηχάνιση της Γεωργίας στην Ελλάδα, η χρήση των νερών γίνεται ιδιαίτερα σημαντική και φουντώνει ο προβληματισμός για ταμίευση στα ορεινά και μεταφορά τους στον κάμπο.  Ουσιαστικά η φάση αυτή αποτελεί την «προϊστορική» περίοδο των έργων του Άνω Αχελώου, τα οποία κυριάρχησαν κατά τα επόμενα χρόνια στα υδατικά θέματα της Θεσσαλίας.

ΙΙΙ.  1972 έως 1983

   Η περίοδος αυτή, με την εντατικοποίηση της γεωργίας, η οποία στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στον υδατικό πλούτο που προσέφερε ο υπόγειος υδροφορέας, δημιουργεί ήδη σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα τα οποία από τότε διαρκώς οξύνονται.  Και ενώ ο προβληματισμός για την αντιμετώπιση του προβλήματος αποκτά διαστάσεις, διατυπώνεται από τον Στ. Μαγειρία συγκεκριμένη πρόταση (1973), για την εκτροπή του Αχελώου στην Θεσσαλία μέσω ταμίευσης νερών στα ΥΗΕ Μεσοχώρας και Συκιάς.  Υπήρξε άμεσα σθεναρή αντίδραση της ΔΕΗ σε επιστημονικό, διοικητικό-υπηρεσιακό και πολιτικό επίπεδο. Από την άλλη πλευρά συγκροτήθηκε κίνημα πίεσης από θεσσαλικούς φορείς.  Η ΔΕΗ προχώρησε στη μελέτη και προώθηση, των έργων του Ανω Αχελώου (ως ΥΗΕ) αλλά το 1983 γίνεται η πρώτη εξαγγελία Α.Παπανδρέου στο Κιλελέρ για την υλοποίηση  του έργου εκτροπής.

Οι πρώτες αυτές εξαγγελίες (1983, 1984), ανεξάρτητα από τον βαθμό σοβαρότητας και προετοιμασίας έχουν θέσει πλέον το ζήτημα της εκτροπής Αχελώου σε μία  τροχιά υλοποίησης.

Χαρακτηρίζουμε λοιπόν την περίοδο αυτή ως τη δεύτερη φάση των έργων Αχελώου. Ταυτόχρονα τα περιφερειακά έργα της Θεσσαλικής λεκάνης (Πύλη, Μουζάκι, Σμόκοβο, Κάρλα, Ενιππέας κλπ) έχουν ήδη τεθεί στην ημερήσια διάταξη των προτάσεων και των αιτημάτων από τους φορείς στην κεντρική διοίκηση.

IV. 1984 έως 1994

   Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από έντονο προβληματισμό για την επίλυση του υδατικού και περιβαλλοντικού προβλήματος της Θεσσαλίας, ενώ ταυτόχρονα προωθούνται τα ΥΗΕ Αχελώου, προσδιορίζοντας την τρίτη φάση της ιστορίας τους.  Ειδικότερα, οριστικοποιείται η κυβερνητική απόφαση για την εκτροπή του Αχελώου, εκπονούνται μελέτες και γίνονται οι πρώτες αποσπασματικές δημοπρατήσεις έργων εκτροπής του Αχελώου στη Θεσσαλία. Το 1985 γίνεται η έναρξη κατασκευής του ΥΗΕ Μεσοχώρας από την ΔΕΗ, ενώ το 1987 προκηρύσσεται από την κυβέρνηση ένας κολοσσιαίος διαγωνισμός συνολικά, τόσο για το ΥΗΕ Συκιάς  όσο και τα αρδευτικά στον κάμπο. Στην συνέχεια υπογράφεται σύμβαση με εταιρία TAEYURO, αλλά μεσολαβούν (1993) οι εθνικές εκλογές  - με αλλαγή της κυβέρνησης Ν.Δ. (Κ. Μητσοτάκης) από το ΠΑΣΟΚ (Α. Παπανδρέου) - και επέρχεται η ακύρωση της σύμβασης TAEYURO από την νέα κυβέρνηση.  Παράλληλα εκδίδεται και η πρώτη απόφαση του ΣτΕ θέτοντας το θέμα σε νέα τροχιά.

Με όλα τα παραπάνω αναδείχθηκε ο ελλιπής πολιτικός και διοικητικός συντονισμός, η ανεπαρκής προετοιμασία, προσαρμοσμένη κυρίως στην επικοι-νωνία, την αποφυγή του πολιτικού κόστους, τα οποία τελικά οδήγησαν στην άγονη διαδικασία του διαγωνισμού.

Την ίδια περίοδο δεν υπήρξαν ουσιαστικά βήματα για τα υπόλοιπα υδατικά έργα που θα ανακούφιζαν τον υπόγειο υδροφορέα και θα αναβάθ-μιζαν το περιβάλλον στην περιοχή.  Τέτοια έργα (Κάρλα, Σμόκοβο, Γυρτώνη κλπ) θα υπάρξουν στην επόμενη περίοδο.

IV. 1995 έως σήμερα

   Σημαντική πρόοδος με την ολοκλήρωση της λειτουργίας του Σμοκόβου και την πρόσφατη ουσιαστική ολοκλήρωση της Γυρτώνης, που επιτρέπει πλέον την υλοποίηση του αρχικού σχεδιασμού για την εκτροπή μέρους των υδάτων του Πηνειού προς την «νέα» διαμορφωμένη με προστατευτικά αναχώματα λίμνη Κάρλα.

Η Κάρλα, ενταγμένη σε ευρωπαϊκό πρόγραμμα χρηματοδότησης προχώρησε σε πολύ σημαντικό βαθμό, χωρίς για την ώρα να έχει ολοκληρωθεί και πάντοτε με την «αναπηρία» από την απουσία της διώρυγας μεταφοράς των νερών του Πηνειού (δια βαρύτητας) προς την λίμνη.

Την ίδια περίοδο προωθήθηκαν και μικρότερα έργα ταμίευσης της περιοχής.  Και ενώ στον τομέα των περιφερειακών έργων λεκάνης Πηνειού η κατάσταση βελτιώνεται, σε ότι αφορά στα έργα Άνω Αχελώου διανύουμε πλέον τέταρτη και τελική φάση της ιστορίας τους.  Όλη αυτή την περίοδο υπήρξαν αλλεπάλληλες προσφυγές και αποφάσεις του ΣτΕ και του ΔΕΚ (Ευρωπαϊκό δικαστήριο).  Επιλέγεται ο  αναπροσανατολισμός των κυβερνητικών επιλογών με την μείωση ποσότητας νερού που θα μεταφερθεί στη Θεσσαλία, την εκπόνηση συνολικής μελέτης ΜΠΕ, με ανάληψη από το ΥΠΕΧΩΔΕ του φράγματος Συκιάς και της σήραγγας μεταφοράς, ενώ η κατασκευή της Μεσοχώρας, ως αμιγώς υδροηλεκτρικό έργο, συνεχίζετα από τη ΔΕΗ.  Τα έργα προχωρούν μέσα από πολλές δυσκολίες.

Τελικά, μετά από πολλά χρόνια εργασιών με …διακοπές, με την τελευταία   απόφαση του ΣτΕ (26/2014), αποδεσμεύονται οι διαδικασίες στον ΥΗΣ Μεσοχώρας-Γλύστρας, που αναμένει από το 2001 (!) να επιτραπεί στη ΔΕΗ η ολοκλήρωση κατασκευής και η λειτουργία του.  Αντίθετα, σε ότι αφορά στα έργα Συκιάς και σήραγγας μεταφοράς (Πευκόφυτο), για την ώρα δεν επανακαθορίστηκαν οι αποφάσεις της πολιτείας.

Συνοπτικά, για τα έργα του Άνω Αχελώου, στις αρχές της περιόδου αυτής αρχίζει ουσιαστικά η πραγματική υλοποίησή τους,  με κύρια χαρακτηριστικά τις διαμάχες, οι οποίες συνεχίζουν και προσαρμόζονται κάθε φορά στις κυβερνητικές – πολιτικές εξελίξεις, τις αποφάσεις του ΣτΕ, κοκ..

Παράλληλα υπήρξε εκλογίκευση του όλου εγχειρήματος σε ότι αφορά στην ποσότητα μεταφοράς νερού, η καθιέρωση Σχεδίων Διαχείρισης Υδάτων στην περιοχή, αλλά και η εμφάνιση «νέας γενιάς» ενεργειακών συμφερόντων (φυσικό αέριο, κ.α.) σε ένα εντελώς νέο πολιτικό τοπίο.

    Κλείνοντας το σημείωμα αυτό δεσμευόμαστε και στο μέλλον να παρακολουθούμε συστηματικά και να συμβάλλουμε σε όλα τα θέματα που σχετίζονται με το περιβάλλον και τους υδάτινους πόρους στην περιοχή μας. 

Έχουμε την ελπίδα ότι θα γίνει από όλους κατανοητό το μέγιστο περιβαλλοντικό πρόβλημα της Θεσσαλίας, που συνίσταται στην συνεχόμενη «στήριξη» της Γεωργίας μας σε ένα καταστρεφόμενο οικοσύστημα, τον υπόγειο υδροφορέα της θεσσαλικής λεκάνης.  Λύσεις αντιμετώπισης υπάρχουν, έχουν διατυπωθεί, έχουν κοστολογηθεί, απουσιάζουν όμως οι οριστικές πολιτικές επιλογές. Ευπρόσδεκτες λοιπόν οι απόψεις από οποιαδήποτε πλευρά, ένα όμως πράγμα δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό :  Η διατήρηση μίας καταστροφικής για το περιβάλλον κατάστασης χωρίς να λαμβάνονται αποφάσεις.

Η συμβολή όλων σας στην κατεύθυνση αυτή μέσα από το νέο μας ιστότοπο είναι ευπρόσδεκτη και αναγκαία.

Οι διαχειριστές

Δεκέμβριος 2015